Hvað borða Íslendingar?

Landskönnun á mataræði 2002

Samantekt

Manneldisráð birtir hér helstu niðurstöður úr landskönnun á mataræði, en hliðstæð rannsókn hefur ekki farið fram frá árinu 1990. Alls tóku 1366 manns á aldrinum 15-80 ára þátt í könnuninni og var svarhlutfall 70,6%. Könnunin var gerð í samvinnu við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, framkvæmd og undirbúningur var í höndum Manneldisráðs en húsnæði og aðstaða var fengin hjá Félagsvísindastofnun.

Könnunin fór fram í tveimur áföngum, febrúar til apríl og ágúst til nóvember árið 2002.

Helstu niðurstöður

• Í stórum dráttum hefur mataræði Íslendinga færst nær ráðleggingum um heilsusamlegt mataræði: Hörð fita hefur minnkað og grænmeti og ávextir aukist, þótt enn sé langt í land að ráðleggingum um 500 grömm á dag sé náð.
• Dæmi um neikvæða þróun er hins vegar aukin sykurneysla og er neysla gosdrykkja gífurleg, einkum meðal ungra stráka, sem drekka að meðaltali tæpan lítra af gosdrykkjum á dag. Sykurneysla þeirra er jafnframt óheyrilega mikil eða 143 grömm af viðbættum sykri á dag.
• Stúlkur drekka minna af gosi og meira af vatni en strákar og velja fituminni vörur. Mjólkurneysla þeirra er hins vegar lítil, fiskneyslan er hverfandi og næringarefni í fæði bera þess merki. Kalk, D-vítamín, járn, fólasín og joð eru dæmi um nauðsynleg efni sem eru undir ráðleggingum í fæði stúlkna.
• Fiskneysla hefur minnkað um 30% frá 1990 og er nú litlu meiri en gerist og gengur í mörgum nágrannalöndum.
• Ofneysla og hreyfingarleysi með tilheyrandi ofþyngd, ásamt ranghugmyndum um eðlilega líkamsþyngd, eru þau atriði tengd mataræði sem helst ógna heilsu landsmanna nú um stundir.
  

Breytingar á mataræði frá árinu 1990

Mataræði Íslendinga hefur að mörgu leyti gjörbreyst frá árinu 1990 og segja má að sterkustu einkenni íslensks mataræðis frá árum áður séu óðum að hverfa. Ef litið er á einstök matvæli eða matvælaflokka felast mestu breytingarnar í minni mjólkur-, fisk- og kartöfluneyslu en meiri neyslu gosdrykkja, vatns, grænmetis, ávaxta, brauða, morgunkorns og pasta. Kjötneysla hefur heldur aukist en minna er þó borðað af rauðu kjöti, þ.e. lambakjöti og nautakjöti, en því meira af svínakjöti og kjúklingum.

Mjólkurneyslan hefur gjörbreyst bæði að magni og samsetningu. Drykkjarmjólk hefur hrapað um þriðjung, fyrst og fremst vegna minni nýmjólkurneyslu, en meira er drukkið af léttmjólk og annari fituskertri mjólk. Mesta breytingin er þó í vatns- og sódavatnsdrykkju, sem hefur hvorki meira né minna en þrefaldast, en gosdrykkir hafa aukist um 50%. Vatn er núna algengasti drykkur Íslendinga en var fjórði í röðinni árið 1990, á eftir kaffi, mjólk og gosdrykkjum. Kaffidrykkja hefur minnkað nokkuð þar sem gosdrykkir og vatn hafa að einhverju leyti komið í staðinn fyrir kaffisopann.

Grænmeti í sókn

Grænmetisneyslan hefur aukist töluvert frá árinu 1990 og er nú 99 grömm á dag að meðaltali. Það verður þó að teljast lítil neysla hvort sem viðmiðunin er aðrar þjóðir eða ráðleggingar um mataræði, sem hljóða upp á 200 grömm á dag (sjá viðauka I). Ávextir hafa aukist minna og eru nú 77 grömm á dag. Enn er því langt í land að markmiðið um 500 grömm eða 5 skammta á dag af grænmeti, ávöxtum og safa sé í höfn. Samtals er neysla þessara vara 232 grömm á dag eða innan við helmingur af því sem mælt er með. Kartöflurnar hafa hrapað mikið í vinsældum, að frönskum kartöflum undanskildum. Enn er þó kartöfluneyslan rúmlega þreföld á við pastaneysluna.

Fiskurinn á undanhaldi

Sú breyting sem veldur hvað mestum áhyggjum varðar fiskneysluna. Mikil fiskneysla hefur verið eitt megineinkenni á mataræði Íslendinga fram til þessa. Árið 1990 mældist hún hærri en í nokkru öðru Evrópulandi en nú er svo komið að fiskneyslan er aðeins 40 grömm á dag sem er 30% minnkun frá 1990. Fiskneyslan er því að nálgast það sem gengur og gerist í mörgum löndum Evrópu.

Fiskur og kartöflur hjá þeim eldri - pitsa, franskar og gos hjá þeim yngri

Það kemur væntanlega fáum á óvart að mataræði ungs fólks og eldra er að mörgu leyti gjörólíkt. Fiskur, pasta, franskar, gos og pitsa eru dæmi um fæðutegundir sem eru mjög aldurstengdar. Ungt fólk borðar sex sinnum meira af pasta en þeir elstu, tólf sinnum meira af frönskum kartöflum, tuttugu sinnum meira af pitsu og drekkur tíu sinnum meira af gosi. Pitsuneysla ungra stráka vekur sérstaka athygli, því hún er hvorki meira né minna en 120 grömm á dag að meðaltali, sem jafngildir stórri sneið á degi hverjum. Pitsan hefur greinilega leyst fiskinn af hólmi sem þjóðarréttur ungra Íslendinga, en ungt fólk borðar þrisvar sinnum minna af fiski en þeir elstu. Fiskneysla ungra stúlkna er þannig hverfandi lítil, eða einungis 15 grömm á dag að jafnaði, sem er varla munnbiti, og 23% ungra kvenna borða fisk sjaldnar en einu sinni í viku. Til samanburðar er kjötneysla ungra stúlkna 77 grömm á dag sem jafngildir kjötmáltíð annan hvern dag. Neyslan er auðvitað mismikil og 5% ungra kvenna segjast aldrei borða kjöt.

Ungir og aldnir drekka álíka mikla mjólk

Mjólkurneyslan er nokkuð svipuð í öllum aldursflokkum, sem er breyting frá því sem var árið 1990, en þá drakk ungt fólk mun meira af mjólk en þeir eldri. Samdráttur í mjólkurneyslu hefur því orðið enn meiri meðal ungs fólks en eldra, einkum ungra stúlkna, og er nú svo komið að stúlkur ná ekki ráðlögðum dagskammti af kalki að meðaltali, en mjólkurmatur er langmikilvægasti kalkgjafinn í fæðunni. Meðalneysla stúlkna á öllum mjólkurvörum samtals samsvarar einu og hálfu glasi af mjólk og 17% þeirra borða mjólkurvörur sjaldnar en einu sinni á dag.

Strákar drekka tæpan lítra af gosi á dag

Gosneysla ungs fólks er vægast sagt gífurleg, sérstaklega stráka 15-19 ára, sem drekka að meðaltali tæpan lítra af gosi á dag. Stúlkur drekka minna af gosi eða tæpan hálfan lítra á dag að jafnaði. Þess í stað drekka þær meira af vatni og sódavatni og ríflega 20% stúlkna segjast aldrei drekka sykrað gos. Mikið gosdrykkjaþamb hefur gífurleg áhrif á sykurneysluna en 55% af öllum viðbættum sykri í fæði ungra stráka kemur úr gosi og sætum drykkjum eingöngu. Stúlkur fá hins vegar um þriðjung sykursins úr gosi.

Heildarfita nálgast æskileg mörk

Þær breytingar sem hafa orðið á fæðuvali endurspeglast að sjálfsögðu í breyttu næringargildi fæðunnar. Fituneysla hefur t.d. tekið stakkaskiptum frá árinu 1990, en þá var óhóflegt fitumagn tvímælalaust helsti ókostur á fæðuvenjum alls þorra Íslendinga. Nú hefur fitan minnkað úr 41% í 35% orkunnar að meðaltali og er heildarfita nú að nálgast æskileg mörk samkvæmt ráðleggingum um mataræði, sem hljóða upp á 30% orku úr fitu. Karlar borða þó feitara fæði, en ungt fólk velur fituminnsta fæðið, eða á bilinu 30-32% orkunnar.

Þótt heildarfita nálgist nú æskilg mörk verður ekki sama sagt um samsetningu fitunnar. Ennþá er hörð fita allt of stór hluti fitunnar borið saman við ráðleggingar. Til harðrar fitu teljast bæði mettaðar fitusýrur og trans-fitusýrur, sem myndast við herðingu smjörlíkis og annarrar fitu sem er notuð í kex, sælgæti, snakk og fleira. Báðir flokkar fitusýra hækka kólesteról og auka líkur á hjartasjúkdómum. Jafnvel þótt harða fitan hafi minnkað frá árinu 1990, úr 19% í 16% orkunnar, er æskilegt að hún komist niður fyrir 10% (sjá viðauka I).

Próteinið er ríflegt

Prótein í fæði Íslendinga er almennt mjög ríflegt, eða um 18% orkunnar, en æskilegt er að prótein sé yfir 10% af orku. Próteinneyslan sem % orku hefur nánast staðið í stað frá árinu 1990, þrátt fyrir að minna sé borðað af mjólkurmat og fiski. Ástæðan er fyrst og fremst val á magrari matvörum, en þær eru alla jafna próteinríkari en þær feitari. Karlar í dreifbýlinu borða próteinríkasta fæðið og fá 19% orkunnar úr próteinum, en ungt fólk fær um 15-16%. Neysla próteindrykkja og annarra fæðubótarefna með próteinum hefur færst í vöxt en um 12% karla á aldrinum 20-39 ára segjast nota þessar vörur.

Ungt fólk borðar óhemju mikinn sykur

Viðbættur sykur í fæði fullorðins fólks er að jafnaði rétt yfir efri mörkum ráðlegginga, eða 11% orkunnar. Öðru máli gegnir um yngra fólk. Þar er sykurneyslan vægast sagt óhófleg, sérstaklega meðal stráka á aldrinum 15-19 ára, sem fá hvorki meira né minna en 21% orkunnar úr viðbættum sykri. Meira en helmingurinn af öllum sykrinum kemur úr gosi eingöngu. Stelpur á sama aldri borða heldur minni sykur, enda er gosneysla þeirra töluvert minni en stráka. Þær fá að jafnaði 15% orkunnar úr viðbættum sykri. Það er ljóst að þessi gífurlega sykurneysla hefur ekki aðeins orðið á kostnað fitu heldur einnig flókinna kolvetna, t.d. brauða og annarrar heilsusamlegrar fæðu ungs fólks og rýrir næringargildi fæðunnar umtalsvert.

Vantar D-vítamín, kalk, járn og joð í fæði ungra stúlkna

Jafnvel þótt flest vítamín og steinefni séu í nægu magni í fæði fólks, er ástæða til að staldra við nokkrar mikilvægar undantekningar, og þá sérstaklega D-vítamín, kalk, járn, fólasín og joð. D-vítamín vekur sérstaka athygli, einkum þegar ungt fólk á í hlut. Þar er meðalneyslan aðeins um einn fimmti af ráðlagðri neyslu fyrir stelpur og einn þriðji fyrir stráka. Í eldri aldurshópum er ástandið betra, en eigi að síður er D-vítamínið ófullnægjandi hjá nánast öllum sem ekki taka bætiefni eða lýsi. Aðeins 8% stúlkna á aldrinum 15-24 ára taka lýsi reglulega en 14% ungra karla. Í eldri aldurshópum tekur hins vegar um fjórði hver maður lýsi.

Ástandið er ekki jafnslæmt þegar kalkið er annars vegar. Fram til þessa hefur kalk í fæði Íslendinga meira að segja verið nokkuð ríflegt, enda mjólkurneysla óvenju mikil. Með minnkandi mjólkurneyslu ungra stúlkna hefur kalkið minnkað að sama skapi, og nú er svo komið að meðalneyslan í þessum aldurshópi er aðeins 84% af ráðlögðum dagskammti en hún var vel yfir ráðleggingum árið 1990. Þær stúlkur sem drekka minnsta mjólk, eða sjaldnar en einu sinni á dag, fá aðeins 60% af ráðlögðum dagskammti af kalki að jafnaði.

Járn hefur nokkra sérstöðu meðal næringarefna, því víðast hvar í veröldinni eiga konur og börn í erfiðleikum með að fá nægilegt magn af þessu næringarefni, enda þörf kvenna meiri fyrir járn en karla. Það kemur því ekki á óvart að meðalneysla stúlkna og ungra kvenna af járni er nokkuð undir ráðlögðum dagskammti. Hins vegar er járnið nokkru hærra í fæði kvenna en árið 1990 og á vítamínbætt morgunkorn þar nokkurn hlut að máli. Í eldri aldurshópum er það helst B-vítamínið fólasín sem er af skornum skammti, en það kemur m.a. úr grænmeti og vítamínbættu morgunkorni, sem eldra fólk borðar í minna mæli en þeir yngri. Fólasín er raunar undir ráðleggingum í öllum aldurshópum kvenna og karla, nema hjá yngstu körlunum.

Annað efni sem vekur til umhugsunar er joð. Fram til þessa hefur joðneysla Íslendinga verið með mesta móti í heiminum, enda er fiskur sá matvælaflokkur sem inniheldur mest joð. Nú bregður svo við að ungar stúlkur fá aðeins tvo þriðju hluta af ráðlögðum dagskammti af joði að meðaltali, enda fiskneysla þeirra með afbrigðum lítil. Er hér um algjörlega nýja stöðu mála að ræða, en fram til þessa hefur t.d. ekki verið mælt með joðbætingu salts eða matvæla á Íslandi eins og víðast hvar annars staðar er gert til að koma í veg fyrir joðskort.

Bætiefni úr fæðubótarefnum reiknast ekki með þessum niðurstöðum heldur aðeins bætiefni úr sjálfum matnum. Lýsi telst þó sem matur í þessu samhengi. Staða þeirra fjölmörgu sem taka fjölvítamín, lýsispillur eða önnur bætiefni er því allt önnur en sú sem hér hefur verið lýst. Meirihluti fólks, eða 64% tekur einhver bætiefni af og til og eru lýsi, lýsispillur, fjölvítamín og C-vítamín algengustu bætefnin. Þeir sem taka bætiefni nokkurn veginn daglega eru þó í minnihluta, um 19% taka lýsi daglega, 18% taka fjölvítamín og 13% taka lýsispillur.

Líkamsþyngd og lífshættir

Offita og ofþyngd verða sífellt algengari í öllum aldursflokkum. Borið saman við niðurstöður frá 1990 er aukningin mest í yngsta hóp karla þar sem nærri þrefalt fleiri flokkast nú yfir kjörþyngd. Fleiri karlar en konur eru yfir æskilegri þyngd, en karlar eru hins vegar sáttari við eigin líkamsþyngd og fara síður í megrun en konur. Ranghugmyndir um eðlilega líkamsþyngd eru áberandi meðal ungs fólks, þar sem margar stúlkur vilja vera grennri en æskilegt getur talist, en ungir menn eru sáttir þótt þeir séu of þungir. Um 15% ungra kvenna á aldrinum 15-24 ára teljast yfir æskilegri þyngd en 30%  vilja vera grennri en þær eru. Fjórði hver ungur maður á sama aldri er yfir æskilegri þyngd en aðeins 13% eru ósáttir við þyngdina og vilja vera grennri. Þessi munur milli kynja kemur einnig fram í fjölda þeirra sem reyna að grennast eða fara í megrun. Þriðjungur stúlkna á aldrinum 15-24 ára fór í megrun eða reyndi að grennast síðastliðið ár en aðeins 15% karla á sama aldri.

Matur er að sjálfsögðu annað og meira en samsafn mismikilvægra næringarefna. Fæðuval er hluti af lífsstíl og ekki má heldur gleyma félagslegum þætti fæðunnar og þeirri ánægju og nautn sem matur veitir í daglegu lífi. Því hefur verið haldið fram að fjölskyldumáltíðir væru á undanhaldi á íslenskum heimilum, en samkvæmt könnuninni borða um 80% fólks aðalmáltíð dagsins með fjölskyldunni 5 daga vikunnar eða oftar. Ungt fólk borðar að vísu sjaldnar heima og um 18% ungra karla segjast aðeins borða með fjölskyldunni tvisvar í viku eða jafnvel sjaldnar. Unga fólkið borðar líka mun oftar á veitingastöðum og skyndibitastöðum en þeir eldri. Ungir karlar eiga þar metið en rúmur þriðjungur þeirra borðar úti oftar en einu sinni í viku meðan aðeins 4% kvenna á miðjum aldri borða svo oft á veitinga- eða skyndibitastað. Ungt fólk borðar líka oftar tilbúna rétti og er gjarnara á að sleppa aðalmáltíð dagsins en þeir eldri. Þar eru ungu konurnar í miklum meirihluta, þriðja hver sleppir aðalmáltíðinni oftar en einu sinni í viku en aðeins tíundi hver karl á sama aldri.