Áhrif tóbaksneyslu á lungu og öndunarfæri
Yfirlit
Meginhlutverk lungnanna er að sjá um loftskipti á súrefni og koltvísýringi. Lungun eru mynduð af ótölulegum fjölda lungnablaðra, sem ekki verða greindar nema í smásjá. Þær eru tengdar andrúmsloftinu með greinóttu pípukerfi, sem kallast berkjur. Stærstu berkjur lungnanna eru tengdar barkanum og allt kerfið er kallað berkjutré. Loftskiptin fara fram í gegnum háræðahimnu í lungnablöðrunum og er hún um 75 fermetrar að stærð.
Berkjutré greinist út frá tveimur stærstu berkjunum og greinarnar fara sísmækkandi. Barkinn og berkjurnar eru þakin frumum af sérkennilegri gerð, sem mynda innri þekju öndunarveganna. Þessar frumur eru settar örfínum öngum, sem líkjast hárum og kallast bifhár. Hjá heilbrigðu fólki eru bifhárin á sífelldri hreyfingu og sópa slíminu, sem myndast í kirtlum slímhúðarþekjunnar, í áttina til barkakýlisins, með hraða sem nálgast 1 1/2 sentímetra á klukkustund. Á þennan hátt er hver einasta aðskotaögn, sem kemur niður í lungun með innönduninni, fjarlægð með slíminu sem hún situr í.
Loftið, sem við öndum að okkur, ber með sér súrefni lengst niður í lungun, gegnum smágerðustu berkjurnar, inn í lungnablöðrurnar. Þaðan berst súrefnið í blóðið og koltvíoxíð frá blóði blandast loftinu í loftblöðrunum. Með útönduninni berst kolsýrumengaða loftið burt frá lungunum.
Tjöruefni og ýmsar skaðlegar lofttegundir í tóbaksreyk, svo sem akrólein og blásýra, erta slímhúð í barka og berkjum. Bifhár lamast og hverfa jafnvel. Slímmyndun vex óhóflega. Hósti og bólgur í barka eru margfalt algengari hjá þeim sem reykja en þeim sem reykja ekki, svo og krabbamein í barkakýli. Reykingar eru langveigamesta orsök krabbameins í lungum og algeng orsök langvinnra lungnasjúkdóma svo sem berkjubólgu og lungnaþembu. Reykingar geta vakið upp einkenni ofnæmissjúkdóma eins og astma og auka líkur á lungnabólgu eftir svæfingu.
Skemmdirnar á lungunum gerast hins vegar oftast svo hægt að varla er unnt að taka eftir breytingunni sem verður á heilsufarinu þar eð breytingin tekur áratug eða áratugi. Í fyrstu er aðeins hægt að merkja aukna slímmyndun en enga öndunarteppu. Hin aukna slímmyndun veldur bara hósta en engri mæði og hóstinn er í byrjun eingöngu á morgnana. Sá sem hóstar tekur oftast ekki eftir því sjálfur vegna þess að honum finnst þetta vera hluti af sér og sínu lífi. Með hverju ári sem líður aukast þó þrengsli í lungnapípunum og eyðing háræðahimnunnar í lungum. Það fara að heyrast ýluhljóð og þar með minnkar vinnuþrekið og úthaldið. Flestir trúa að það sé bara aldurinn sem valdi. Loks er kominn surgur í lungun sem er meira eða minna stöðugur. Vegna þessara óþæginda leitar viðkomandi þá oft læknis í fyrsta sinn. Ef reykingum er algerlega hætt á þessu stigi má enn hindra að veruleg heilsufarsskerðing hljótist af.
Í Bandaríkjunum eru sígarettureykingar taldar algengasta orsök berkjubólgu og lungnaþembu. Árið 1974 dóu 25 þúsund manns úr þessum sjúkdómum þar í landi. Dánartíðni vegna berkjubólgu og lungnaþembu er þar frá fjórum til tuttugu og fimm sinnum hærri meðal karlmanna sem reykja sígarettur borið saman við þá sem reykja ekki. Hér gildir sem og um aðra sjúkdóma tengda reykingum að dánartíðni stendur í réttu hlutfalli við hve mikið reykt er. Upp undir 20% dauðsfalla af völdum reykinga eru vegna langvinnra lungnasjúkdóma. Auk þess að valda ótímabærum dauða eru hæggengir lungnasjúkdómar ein helsta orsök örorku sem er mun algengari hjá reykingafólki en þeim sem reykja ekki.
Langvinn berkjubólga þýðir að menn hósta upp slími á hverjum degi og eiga erfitt með andardrátt. Afkastageta lungnanna minnkar hraðar en eðlilegt er hjá sjúklingum með langvinna berkjubólgu. 75% af þeim sem deyja af völdum langvinnrar berkjubólgu eru reykingamenn. Langvinn berkjubólga hverfur ekki ef sjúkdómurinn er á annað borð kominn. Menn geta bætt líðan sína með því að hætta að reykja en verða ekki heilbrigðir.
Lungnaþemba eru stundum kölluð „sprengd lungu" á leikmannamáli. Lungnaþemba er næstum alltaf afleiðing langvinnrar berkjubólgu. Þegar um lungnaþembu er að ræða líta lungun út fyrir að vera óeðlilega stór á röntgenmynd. Samt starfa þau mjög illa, af því að lungnavefur hefur eyðilagst. Sjúkdómurinn eyðileggur lungnablöðrurnar á þann hátt að þær renna saman og mynda óregluleg holrúm auk þess sem stoðvefir lungnanna skemmast og þau missa fjaðurmagn sitt. Þegar ferskt loft er dregið niður í sprungnar lungnablöðrurnar á súrefnið ekki lengur greiðan aðgang inn í blóðrásina þar sem loftskiptasvæði lungnanna hafa verið eyðilögð að miklu leyti. Auk þess geta lungun átt erfitt með að losa sig við „úrgangsloft". Lungnapípurnar geta einnig fallið saman í útöndun vegna þess að stoðvefir þeirra eru skemmdir. Þetta, ásamt skemmdum á lungnablöðrunum, hindrar einnig eðlileg loftskipti. Mesti vandinn í lungnaþembu er því að koma lofti frá lungunum. Lungnaþemba einkennist oft af því að sjúklingurinn lendir í miklum andþyngslum við áreynslu og síðar andnauð. Þolið verður þar af leiðandi minna og minna, og sjúklingurinn verður hægt en örugglega meira og meira ósjálfbjarga. Margir lungnaþembusjúklingar eru háðir stöðugri súrefnisgjöf.
Lungnaþemba er alvarlegur sjúkdómur og orsök mikillar örorku og margra dauðsfalla. Krufning var gerð á öllum þeim sem dóu á ákveðnum sjúkrahúsum í Bandaríkjunum á meðan á sjúkrahúsdvöl stóð. Niðurstöður leiddu í ljós að nálægt 20% af öllum sem reyktu daglega 20 sígarettur eða meira áður en þeir dóu voru með lungnaþembu á háu stigi.
Læknar hafa framkvæmt aðgerð sem felur í sér að bringubein lungnaþembusjúklings er klofið að endilöngu og 20-30% lungnanna eru skorin í burtu. Þannig tekst að létta þrýsting af öðrum hlutum lungnanna, auk þess að auðvelda þindinni að hvelfast á ný. Þrátt fyrir þessa aðgerð, sem aðeins fáir sjúklingar geta farið í, er lungnaþemba ólæknandi sjúkdómur. Mikilvægasta forvörn lungnaþembu er að berjast gegn reykingum sem í 99% tilvika eru orsök sjúkdómsins.
Aðrir hæggengir lungnasjúkdómar
Morgunhósti (algengt einkenni lungnakvefs) er því algengari sem fleiri sígarettur eru reyktar daglega, og finnst hjá nærfellt helmingi þeirra reykingamanna sem reykja meira en einn pakka af sígarettum daglega. Lungnakvef er trúlega algengast allra reykingasjúkdóma og veldur miklum veikindaforföllum. Hér við bætist að reykingar auka hættu á lungnabólgu eftir svæfingar og skurðaðgerðir.
Reykingar hafa lamandi áhrif á hreinsunarkerfi lungnanna og bólgur í öndunarvegum og lungum eru algengari og alvarlegri hjá reykingafólki en þeim sem reykja ekki. Ýmis efni í tóbaksreyk hafa ertandi áhrif og geta vakið upp einkenni þeirra sem hafa ofnæmissjúkdóma. Astmasjúklingar eru sérlega viðkvæmir fyrir tóbaksreyk og ættu því að forðast að anda honum að sér.
Eins og áður segir eru lungnapípurnar klæddar sérstökum bifhárafrumum. Jafnframt eru þar slímmyndandi frumur og slímkirtlar sem hafa það hlutverk að halda innra borðinu röku. Slímið tekur upp aðskotaefni sem bifhárin ýta upp í kok. Frumurnar með bifhárunum eru stöðugt að endurnýjast. Hjá reykingafólki hætta bifhárafrumur með tímanum að endurnýjast. Í staðinn koma frumur sem hafa engin bifhár og líkjast flöguþekjufrumunum sem klæða húðina. Krabbameinsvaldandi efni í tóbaksreyk geta breytt eðli þessara nýju þekjufrumna. Einnig er líklegt að krabbameinsvaldandi efni hafi svipuð áhrif á þekjufrumur lungnablaðranna og á kirtilfrumur í lungnapípunum.
Krabbameinsvaldandi efni hafa þau áhrif á frumur að þær taka að vaxa stjórnlaust og án tillits til aðliggjandi vefja eins og áður segir. Í lungum byrjar vöxturinn fyrst á takmörkuðu svæði í berkju og lungnablöðru en síðar brýtur æxlið sér leið inn í vessa- og blóðæðar og kemst þannig víðs vegar um líkamann. Auk æxlisins í lunganu myndast þannig útsæðishnútar (meinvörp) í öðrum líffærum. Í einstaka tilvikum tekst að greina lungnakrabbamein á því stigi sem það er eingöngu bundið við lungað. Lækningar má vænta ef æxlið er þá numið á brott.
Sannfærandi faraldsfræðilegar rannsóknir, niðurstöður vefjarannsókna og beinna tilrauna, hafa leitt í ljós að sígarettureykingar eru helsta orsök lungnakrabbameins. Það eru tíu sinnum meiri líkur á að meðalreykingamaður fái lungnakrabbamein en sá sem reykir ekki og líkurnar verða fimmtán- til átjánfaldar hjá þeim sem reykja mikið. Í hverju landi er augljóst tímasamband milli aukinnar dánartíðni lungnakrabbameins og aukinna sígarettureykinga. Bæði hjá konum og körlum er hættan á að fá lungnakrabbamein í beinu sambandi við heildarmagn reyksins sem fólk andar að sér og hve gamalt fólk er þegar það byrjar að reykja.
Alþjóðasamtök krabbameinsfélaga (International Union Against Cancer) hafa sent frá sér skýrslu um varnaðarráðstafanir gegn lungnakrabbameini. Þar er því slegið föstu að í flestum löndum megi rekja 9 af hverjum 10 lungnakrabbameinum til sígarettureykinga. Sú staðhæfing er byggð á eftirfarandi atriðum:
1. Greinilegt samband er milli fjölda reyktra sígaretta og tíðni lungnakrabbameins.
2. Hættan á lungnakrabbameini hjá þeim sem hafa hætt að reykja dvínar jafnt og þétt eftir því sem frá líður.
3. Tóbakstjara hefur valdið krabbameinum í tilraunadýrum.
Reykingafaraldurinn byrjaði fyrst í iðnvæddum ríkjum og þar voru Bandaríkin og Bretland fremst í flokki. Seinna breiddist hann út til annarra iðnvæddra ríkja og síðustu áratugina hefur hann náð til allra heimshluta. Dánartíðni vegna lungnakrabbameins er nú hæst í löndunum þar sem reykingafaraldurinn byrjaði og aukningin er hafin í öðrum heimshlutum. Aukning á bæði sígarettureykingum og lungnakrabbameinsdauðsföllum kom fyrst í ljós hjá karlmönnum. Tveimur áratugum seinna byrjaði faraldurinn hjá konum. Í iðnvæddum ríkjum hefur aukin dánartíðni vegna lungnakrabbameins verið sérlega óhugnanleg og kvíðvænleg. Í Bandaríkjunum hefur dánartíðni þessa sjúkdóms farið fram úr dánartíðni brjóstakrabbameins hjá konum, sem hefur hingað til verið efst á listanum. Síðustu tíu árin hefur dánartíðni lungnakrabbameins á Íslandi aukist hlutfallslega hraðar hjá konum en hjá körlum.
Á Íslandi var lungnakrabbamein mannskæðasta meinið bæði hjá konum og körlum á árunum 1991-1995. Þessi ár létust árlega að meðaltali 49 karlar og 46 konur af völdum lungnakrabba.
Á Íslandi greinast árlega rúmlega 100 ný tilfelli lungnakrabbameins. Þetta er helmingsaukning á fimmtán árum og fimmföldun frá því fyrir þrjátíu árum. Skipting milli karla og kvenna er orðin nokkuð jöfn en áður voru karlar fleiri en konur. Um það bil 9 af hverjum 10 lungnakrabbameinssjúklingum deyja af völdum sjúkdómsins. Helmingur þeirra sem deyr úr lungnakrabbameini er sjötíu ára eða yngri og þeir yngstu á fertugsaldri.